Interview met hoofdredacteur Henk Janssen ofm
Einde Tijdschrift voor Verkondiging
De laatste zondag van het liturgisch jaar, 22 november, verschijnt na bijna een eeuw de laatste editie van Tijdschrift voor Verkondiging (TvV), het enige exegese- en preektijdschrift in Nederland en Vlaanderen. De minderbroeders franciscanen begonnen met het blad in 1928. Sinds 2009 verschijnt het tijdschrift digitaal. Henk Janssen ofm is sinds 1986 redacteur bij het tijdschrift en de laatste 25 jaar hoofdredacteur (als opvolger van Ton Peters ofm). Hij vertelt over het bijna honderdjarige franciscaane medium.
Dit jaar bestaat TvV 98 jaar. Hoe het precies is ontstaan is niet duidelijk. In ieder geval is het zo dat voor franciscanen, in de lijn van Franciscus, de Bijbel heel belangrijk is. Franciscus kende de Bijbelverhalen vanuit de liturgie en van de fresco’s in de kerken. Henk Janssen vertelt dat ook zijn eigen Bijbelse belangstelling hem altijd gemotiveerd heeft. Zijn favoriete teksten zijn “Hoor Israel” (Deuteronomium 6,4-9; 11,13-21; Numeri 15,37-41), dat hij bidt bij het opstaan en slapen gaan. Op het ritme van de psalmen bidt en leeft hij. Op de profeet Amos is Henk afgestudeerd (bidden en het doen van gerechtigheid).
Opvoedende waarde
Uitgangspunt voor het Tijdschrift voor Verkondiging was al die jaren om mensen toe te rusten; de vormende en opvoedende waarde stond voorop, met name voor predikanten om hen te ondersteunen bij de voorbereiding en het verkondigen van de Bijbel. Bij de start van het tijdschrift, dat in 1928 De Gewijde Rede heette, waren alleen broeders betrokken. “Er zaten allemaal franciscanen in de redactie en er waren alleen maar franciscaanse auteurs. Dat is op een gegeven moment veranderd, niet vanwege een gebrek aan broeders, maar om ideologische redenen. We gingen steeds meer protestantse auteurs vragen en toen werden we oecumenisch. Dat was tijdens Paus Johannes XXIII. [red.: het Tweede Vaticaans Concilie] Wat meespeelde, was dat ik oecumenisch heb gestudeerd: bij katholieken, bij joden en bij protestanten.
Op een gegeven moment hebben we Klaas Touwen aangenomen als redactiesecretaris, een lutherse predikant die ik kende van het Nederlands Bijbel Genootschap. De clarissen van Nijmegen verzorgden altijd de meer administratieve taken als het aanschrijven van de auteurs, de kopij ontvangen en de layout verzorgen. Daarna werd Lies van Velsen aangesteld, die het twintig jaar gedaan heeft, opgevolgd door Lilian van Zeist. Twee mensen ontvingen salaris en alle anderen die meewerkten, ook de auteurs, kregen een vergoeding. Iedereen had er altijd plezier in om het blad te maken. We hebben ook nooit problemen gehad met het vinden van auteurs. Als deken kende ik veel pastores die ik kon vragen.”
Henk Janssen vertelt dat ze in 1967 de naam van het blad van De Gewijde Rede, goed passend bij de franciscanen, veranderd hebben in het algemenere ‘Tijdschrift voor Verkondiging’ (TvV). Uiteindelijk traden er ook vrouwelijke redacteuren toe tot de redactie: Yvonne van den Akker-Savelsbergh en Fleur Vroege-Crijns. Toen het vergelijkbare Vlaamse blad Sacerdos begin deze eeuw helaas ophield te bestaan, bleven er wel broeders uit Vlaanderen betrokken bij TvV. Naast Henk Janssen is er momenteel nog één franciscaanse medebroeder lid van de redactie, Gerard van Buul. Hans Lammers, oud-student van Henk Janssen, heeft zich een tijdje geleden uit de redactie teruggetrokken wegens zijn docentschap in Tilburg.
Voor franciscanen is, in lijn met Franciscus, de Bijbel heel belangrijk
Inhoudelijk is er veel aandacht voor Oude Testament en Jodendom
De redactie kwam voor het samenstellen van elk van de zes jaarlijkse nummers altijd bij elkaar bij Henk Janssen thuis; vergaderingen waarin hard gewerkt werd, maar waarin gezelligheid ook heel belangrijk was. Redactiesecretaris Klaas Touwen, Henk Janssen en twee andere redactieleden bestudeerden de kopij en de hele redactie besprak vervolgens alle teksten. Het kwam zelden of nooit voor dat er contact werd opgenomen met een auteur over een artikel om de toon of inhoud enigszins aan te passen. Teksten van nieuwe auteurs werden natuurlijk altijd even extra goed gelezen.
Geen spijt
Elke bijdrage aan het tijdschrift bestaat uit een exegese (een inleiding op de betreffende Bijbelteksten), een voorbeeldpreek en hulplijnen voor het preken. Inhoudelijk is er veel aandacht voor het Oude Testament en voor de relatie met het jodendom. Dat was van oudsher al zo, maar Henk Janssen heeft deze onderwerpen nog sterker benadrukt. “Ik was eigenlijk ingetreden als franciscaan om leraar Nederlands te worden. Een klasgenoot van mij, Arie Wester, stelde voor om samen psalmen te gaan bestuderen. Door hem ben ik geïnteresseerd geraakt in de Bijbel – en daar heb ik geen spijt van.” Henk Janssen wilde franciscaan worden omdat hij in zijn jeugd veel met franciscanen in aanraking kwam, thuis en op school. De spiritualiteit van Franciscus speelde daarin geen rol, maar het was wel ‘een prettige heilige’. Later toen hij zich ging verdiepen in de spiritualiteit raakte hij ook bekend met die van Clara, die hem ook zeer kon bekoren. Wat voor hem de kern is in Franciscus’ spiritualiteit is dat ieder mens een broeder of zuster is.
Wetenschappelijke achtergrond
TvV laat een weerslag zien van wat er in de loop van de jaren in de kerk gebeurd is. Henk Janssen legt uit dat voor de liturgische vernieuwingen van het Vaticaans Concilie II alleen het evangelie van Mattheus werd gelezen, de Tridentijnse Mis. Dat betekende dus dat er bijna niets uit het Oude Testament werd gelezen. Het nieuwe leesrooster bevat de teksten van alle vier de evangelisten plus de overige teksten in de Bijbel, wat een enorme verrijking inhield. Het leesrooster, ook gevolgd door sommige protestantse kerken, bevat de evangelielezing, een tussenlezing en een tekst uit het Oude Testament. Om de tussenlezingen, die niet zijn opgenomen in TvV, ook aandacht te geven, zijn er in de loop van de jaren verscheidene ‘specials’ uitgebracht, gewijd aan preken voor speciale gelegenheden als rouwvieringen en doopsel. Deze werden geschreven door iemand uit het scala aan auteurs van TvV. Om de kwaliteit te bewaken werden altijd auteurs benaderd met een wetenschappelijke achtergrond, liefst ook met pastorale ervaring.
Het archief van TvV blijft beschikbaar op de website van de minderbroeders en een selectie ervan op de website Preekinspiratie van het Nederlands Bijbel Genootschap – hoewel de preekvoorbeelden verouderen, zijn de oude tijdschriften nog wel in te zien en te gebruiken. Als je je gaat verdiepen in de exegese in WOII, is het opvallend dat daaraan niet te merken was dat er een wereldoorlog gaande was en dat de joden vervolgd werden… uit de preekvoorbeelden kon je overigens dat tussen de regels door wél een beetje lezen.
TvV heeft bij de minderbroeders franciscanen gestimuleerd jongere broeders op het spoor te zetten van de Bijbel, maar er zijn de laatste jaren maar mondjesmaat nieuwe broeders bij gekomen “en helaas is de belangstelling voor de Bijbel ook bij de jongere generatie niet optimaal.” Op een gegeven moment werd het tijdschrift gratis verkrijgbaar voor iedereen, maar aangezien in Nederland en België het aantal katholieken afnam, en het aantal parochies en pastors, slonkhet aantal afnemers. Henk Janssen is nuchter: “Dat kun je niet tegenhouden. Dat is de realiteit. De redactieleden wilden allemaal graag doorgaan, maar het kapittel [red.: overkoepelende vergadering van de minderbroeders franciscanen] besloot dat TvV eind van deze jaargang moest stoppen. We hebben wel reacties gekregen van mensen die het jammer vinden dat we ermee ophouden, maar het is niet realistisch om door te gaan met dit provincieproject als er steeds minder broeders zijn.”
Marie-Claire Willemsen
“Franciscus is wel een prettige heilige”
