Een franciscaan en het Albanese schrift

Gjergj Fishta ofm en het congres van Manastir.

Op 21 februari wordt de Internationale Moedertaaldag gevierd. Een mooie gelegenheid om het aandeel van broeder Gjergj Fishta bij de keuze van het moderne Albanese alfabet uit de doeken te doen.

Gjergj Fishta werd in 1871 geboren in Albanië, op dat ogenblik een uithoek in het Europese deel van het Ottomaanse Rijk. Als hij vanaf 1880 naar de franciscaanse scholen in Troshan en Shkodër gestuurd wordt, begint zijn verbinding met de franciscaanse orde, die zijn leven lang zal duren. Het is de franciscaanse orde die de jonge Gjergj in 1886 naar Bosnië stuurt, waar hij veel meer kan studeren dan mogelijk was in het Albanië van die tijd. Als hij in 1894 priester gewijd wordt, is hij ondertussen minderbroeder franciscaan geworden. De hoogopgeleide Fishta wordt vanaf dat ogenblik ingezet in het onderwijswezen van zijn land. Fishta zal uitgroeien tot een belangrijke pedagoog, taalkundige, publicist, politicus en vooral dichter. Deze activiteiten zijn allemaal gebonden aan zijn belangstelling voor taal en aan zijn liefde voor zijn vaderland. Hij introduceerde onderwijs in het Albanees, gaf verschillende tijdschriften uit, was secretaris-generaal van de Albanese delegatie bij het vredescongres van Parijs, parlementslid en zelfs vicevoorzitter van het parlement. Fishta is daarnaast tegenwoordig vooral bekend als dichter van het monumentale gedicht ‘Lahuta e Malcís’, ‘De Bergluit’, waarin hij in 15.613 verzen de geschiedenis van Noord-Albanië van 1862 tot 1913 bezingt.

Naast al deze activiteiten speelde broeder Fishta ook een zeer grote rol in de keuze voor een alfabet voor de Albanese taal.

Broeder Gjergj Fishta op middelbare leeftijd. Net als alle Balkanmannen uit die tijd draagt hij een snor.

De ‘Vereniging voor de eenheid van de Albanese taal’. Broeder Fishta is de persoon in franciscaanse pij, links op de foto.

Het congres van Manastir. Voorzitter Fista, op de foto gemerkt met nummer 2, zit centraal in de groep.

Het Albanië waar broeder Fishta geboren was, was nog geen land, maar een onderdeel van het Ottomaanse Rijk dat bestond uit verschillende gebieden met lokale heersers en waar verschillende stammen en volkeren door elkaar leefden. Tussen de jaren 1830 en 1850 ontstaat in het gebied waar de Albanees sprekende stammen leven een nationaal gevoel, het idee tot een volk te behoren. Dit nieuwe zelfbewustzijn leidt tot een geweldige culturele ontplooiing door Albanese schrijvers, dichters en kunstenaars op zoek naar een nationale identiteit. Deze nationale aspiraties van het Albanese volk botsten al snel met de eveneens opkomende aspiraties van de andere Balkanvolkeren en met de Ottomaanse overheid. Er komt zo een politieke dimensie aan de culturele opleving in de Albanese gebieden, wat de Albanese nationale renaissance wordt genoemd, en het streven naar een eigen identiteit wordt gekoppeld aan een verlangen naar onafhankelijkheid.

Dit is de context waarin broeder Fishta zich met de Albanese taal begint bezig te houden door onderwijs in het Albanees aan te bieden en Albaneestalige tijdschriften uit te geven. Dit is niet zo eenvoudig, vermits de Albanese gebieden die geen bestuurlijke eenheid vormen ook geen eenheidstaal kennen. Elk gebied spreekt een eigen dialect. Voor de Albanese taal bestaat er ook geen eenheidsschrift. Tijdens de nationale renaissance werken verschillende intellectuelen eraan. Er ontstaat zo een groot aantal verschillende alfabetten die allemaal de aspiratie hadden te kunnen dienen voor het volledige Albanese taalgebied. Zo was er het Elifba-alfabet dat zich baseerde op het Perzische alfabet dat door de Ottomaanse machthebbers werd gebruikt. Een ander voorbeeld was het Istanbul- of Frashëri-alfabet dat zich baseerde op de Latijnse en Griekse alfabetten. Broeder Fishta werd een belangrijk lid van de katholieke ‘Shoqnia e Bashkimit të Gjuhës Shqipe’, de ‘Vereniging voor de eenheid van de Albanese taal’. Ook deze vereniging bracht een eigen, Latijns alfabet naar voren dat het Bashkimi-alfabet werd genoemd.

Deze situatie kon niet blijven duren en in 1908 kwam in Manastir, nu Bitola in Noord-Macedonië, een groep Albanezen samen op vraag van de Bashkimi-vereniging om voor de Albanese taal een uniforme schrijfwijze uit te kiezen.

Een vijftigtal Albanese taalgeleerden, politici en religieuze leiders kwamen samen om eindelijk een eenheidsalfabet te kiezen. Uit hun midden werd een kiescollege van 32 vertegenwoordigers gekozen, waarvan broeder Fishta een van de voorzitters werd. Hoewel hij een van de bedenkers van het Bashkimi-alfabet was, verklaarde hij tegenover het congres: “Ik ben hier niet gekomen om een van de alfabetten te verdedigen, maar om mij met jullie te verenigen en dat alfabet aan te nemen waarvan dit congres beslist dat het het nuttigste is voor de vooruitgang van ons volk.” Deze woorden ontroerden de moslimgeestelijke Hodja Ibrahim Effendi zodanig dat hij broeder Fishta huilend omhelsde.

Uiteindelijk kon het congres niet beslissen over een alfabet en besloot het dan maar er twee te kiezen: het Istanbul- en het Bashkimi-alfabet zouden de dragers worden van de Albanese taal. Het Istanbul-alfabet zal uiteindelijk in de komende decennia aan populariteit inboeten, zodat de moderne schrijfwijze van het Albanees gebaseerd is op het Bashkimi-alfabet. Als een van de bedenkers van dit alfabet en een van de voorzitters van het congres van Manastir heeft broeder Fishta op buitengewone wijze bijgedragen aan de ontwikkeling van de Albanese taal.

Als hij in 1940 op 69-jarige leeftijd overlijdt, is broeder Gjergj Fishta ofm een gevierd mens die meermalen onderscheiden was. Hij laat een geweldig oeuvre achter van 37 publicaties, dat echter in de communistische periode in de ban wordt gedaan. Sinds de val van het communisme in 1992 is broeder Fishta herontdekt, geldt zijn ‘Lahuta e Malcís’ als het nationaal gedicht van Albanië en wordt hij gezien als de Albanese Homeros.